Afganistan tarih boyunca, Bat\u0131, Orta ve G\u00fcney Asya\u2019daki b\u00fcy\u00fck imparatorluklar\u0131n aras\u0131nda kald\u0131. Fakir, da\u011fl\u0131k ve eri\u015filmez bir \u00fclke olu\u015fundan dolay\u0131 onu \u00e7evreleyen imparatorluklar\u0131n hi\u00e7biri taraf\u0131ndan tam olarak zapt edilemedi. Bir m\u00fcddet i\u015fgalcilerin denetimi alt\u0131na girse bile sonradan tarihe destan olmu\u015f kahramanl\u0131klar\u0131 ile istilac\u0131lar\u0131n h\u00fck\u00fcmranl\u0131\u011f\u0131ndan kurtuldu.<\/p>\n
Kadim zamanlarda Persler, Yunanl\u0131lar, \u00d6zbekler, Mo\u011follar gibi istilac\u0131lar\u0131n sald\u0131r\u0131s\u0131na u\u011frad\u0131. Hatta B\u00fcy\u00fck \u0130skender\u2019in de sald\u0131r\u0131lar\u0131na maruz kald\u0131. 200 y\u00fczy\u0131l \u00f6zerk Ba\u011ftar devletinin idaresi alt\u0131na girdi. Yine bir d\u00f6nemler Budizmin merkezi haline geldi. Hz. \u00d6mer d\u00f6neminde \u0130slam \u00e2leminin bir par\u00e7as\u0131 haline gelen Afganistan\u2019da \u0130slam o g\u00fcnden bug\u00fcne ba\u015fat g\u00fc\u00e7 oldu.<\/p>\n
Eski d\u00fcnyan\u0131n ge\u00e7i\u015f hatt\u0131n\u0131 olu\u015fturan Afganistan, hem ipek yolu ticaretinin hem de kabile g\u00f6\u00e7lerinin ana eksenini olu\u015fturdu. Afganistan Orta Asya, G\u00fcney Asya ve Ortado\u011fu ile olan s\u0131n\u0131rlar\u0131ndan dolay\u0131 \u00e7ok \u00f6nemli bir jeostratejik aland\u0131. Bu ve elmas gibi zengin do\u011fal kaynaklar\u0131ndan dolay\u0131 da hep imparatorluklar\u0131n hedefi haline geldi.<\/p>\n
1747 y\u0131l\u0131nda Afgan kabilelerinin geleneksel b\u00fcy\u00fck meclisi (Loya Jirga) Abdali kabilesinin lideri Ahmed \u015eah\u2019\u0131 kendilerine lider (kral) olarak se\u00e7ti. Kandahar\u2019\u0131 Abdali devletinin ba\u015fkenti olarak se\u00e7en Ahmed \u015eah, \u201cDur-e-Dauran \/ \u00c7a\u011f\u0131n \u0130ncisi\u201d veya \u201cDur-e-Duran \/ \u0130ncilerin \u0130ncisi\u201d olarak an\u0131ld\u0131. \u201cBaba\u201d lakab\u0131 da olan Ahmed \u015eah\u2019\u0131n kabilesi o g\u00fcnden sonra Abdali yerine Durani olarak adland\u0131r\u0131ld\u0131 . Kral da Ahmed \u015eah Durani olarak an\u0131l\u0131r oldu. Pe\u015ftun k\u00f6kenli olan Durani krall\u0131\u011f\u0131 siyaset bilimciler taraf\u0131ndan, modern Afganistan\u2019\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131 olarak kabul edilmektedir. Uzun bir istikrar d\u00f6neminden sonra 1772 y\u0131l\u0131nda Ahmed \u015eah\u2019\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn ard\u0131ndan Afgan kabileler birbirleriyle sava\u015fmaya ba\u015flad\u0131.<\/p>\n
\u0130\u00e7 sava\u015ftan faydalanmaya \u00e7al\u0131\u015fan \u0130ngiliz ve Rusya krall\u0131klar\u0131 Afganistan\u2019\u0131 i\u015fgal i\u00e7in planlar ve kumpaslar kurmaya ba\u015flad\u0131. 19. y\u00fczy\u0131lda Afganistan, \u0130ngiliz \u0130mparatorlu\u011fu ve Rusya \u0130mparatorlu\u011fu aras\u0131nda oynan \u201cB\u00fcy\u00fck Oyun\u201dun bir par\u00e7as\u0131 oldu. \u0130ngilizler, Afganistan\u2019\u0131 kendi s\u00f6m\u00fcrgeleri alt\u0131ndaki Hindistan\u2019\u0131n savunulmas\u0131 i\u00e7in anahtar olarak g\u00f6r\u00fcyorlard\u0131. Ancak bu strateji \u0130ngilizler \u00e7ok pahal\u0131ya mal oldu. Orta Asya\u2019y\u0131 i\u015fgal eden Ruslar da Afganistan\u2019\u0131n b\u00f6lge i\u00e7in \u00f6nemini bildikleri i\u00e7in buray\u0131 i\u015fgal etmekten bigane kalmad\u0131.<\/p>\n
Bu topraklar, Hindistan ve Orta Asya\u2019n\u0131n anahtar\u0131 konumunda oldu\u011fu i\u00e7in herkesin dikkatini \u00e7ekiyordu. Hatta Frans\u0131zlar\u0131n bile dikkatini I. Napolyon zaman\u0131nda \u00e7ekmi\u015fti. Napolyon \u0130ngilizleri en \u00f6nemli s\u00f6m\u00fcrgelerinden birinde yenmek i\u00e7in bu topraklar\u0131 kullanmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fc. Frans\u0131z General Gardanne\u2019yi 1807\u2019de b\u00f6lgeye g\u00f6nderen Napolyon, daha sonra Tilsitt Antla\u015fmas\u0131 nedeniyle bu plandan vazge\u00e7mek zorunda kald\u0131.<\/p>\n
Afganistan \u0130ngilizlere kar\u015f\u0131 \u00fc\u00e7 kez ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k m\u00fccadelesi verdi. \u0130lk sava\u015f 1839-1842 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda oldu. Bu sava\u015f esnas\u0131nda kahraman Afganl\u0131lar i\u015fgalci \u0130ngiliz ordular\u0131n\u0131 bozguna u\u011fratt\u0131. Ancak \u0130ngiliz ordusu, \u00fclkeden ayr\u0131lmadan \u00f6nce intikam sald\u0131r\u0131nda bulunmu\u015f ve Kabil\u2019i yerle bir etmi\u015fti. Ulu Cami ba\u015fta olmak \u00fczere Kabil\u2019deki bir\u00e7ok tarihi eser bu d\u00f6nemde harabeye d\u00f6nd\u00fc. \u0130kinci sava\u015f 1878\u2019de ba\u015flad\u0131 1880 y\u0131l\u0131nda sona erdi. Ocak 1879\u2019da Kandehar\u2019\u0131 ele ge\u00e7iren \u0130ngiliz ordusu, 7 Ekim\u2019de Kabil\u2019e girdi. Bu sava\u015f sonras\u0131 \u0130ngilizler, kendi ate\u015fkes \u015fartlar\u0131n\u0131 zorla ma\u011flup olmu\u015f Afganl\u0131lara dayatt\u0131. Muhammed Yakup Han\u2019\u0131 tahttan indirip yerine ye\u011fenlerinden Abdurrahman\u2019\u0131 ba\u015fa ge\u00e7irdiler. Fakat, buna ra\u011fmen Afganl\u0131lar da\u011fa \u00e7ekilip \u0130ngilizlere kar\u015f\u0131 direni\u015flerini s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n
\u0130ngilizler, 1879 y\u0131l\u0131 sonunda Kabil\u2019i i\u015fgal ettiklerinde Afganistan\u2019\u0131n ilk Karzai\u2019si diyebilece\u011fimiz Abdurrahman\u2019\u0131 (1880-1901) emir olarak atad\u0131lar. Abdurrahman \u0130ngilizlerin deste\u011fiyle \u00fclkede ilk bat\u0131l\u0131la\u015fma faaliyetlerini devreye soktu ve \u00fclkeyi ba\u015ftan a\u015fa\u011f\u0131ya do\u011fru olmak \u00fczere modernize etmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. B\u00f6lgesel direni\u015flerin \u00fcstesinden gelmek i\u00e7in kabilesel g\u00fc\u00e7ler yerine merkezi (ulusal) bir ordu kurdu. Tanzimat\u2019\u0131n kendine \u00f6zg\u00fc bir bi\u00e7imini benimseyen Abdurrahman, mollalar\u0131 maa\u015fa ba\u011flad\u0131 ve kabileleri de kontrol i\u00e7in ba\u011f\u0131\u015flarda bulundu. Federal b\u00f6lgelerin ve kavimlerin liderlerinin yetkilerini k\u0131s\u0131tlad\u0131 ve tek bir para birimi kulland\u0131. Bunlara ra\u011fmen, \u0130ngilizlerin haberi olmadan ba\u015fka \u00fclkelerle ili\u015fki kurma hakk\u0131 bile yoktu.<\/p>\n
1880\u2019lerde \u0130ngilizler ve Ruslar s\u0131n\u0131rlar konusunda bir anla\u015fma yapt\u0131. 1885\u2019te Lumden Komisyonu, Rusya ile kuzey s\u0131n\u0131r\u0131 i\u00e7in m\u00fczakerelerde bulundu ve 1893\u2019te \u0130ngiliz Hindiyle s\u0131n\u0131r\u0131 belirlemek i\u00e7in 100 y\u0131ll\u0131k bir anla\u015fma olan \u201cDurand Anla\u015fmas\u0131n\u0131\u201d yapt\u0131 (Mortimer-Durand Komisyonu 1893). B\u00f6ylece Pe\u015ftun \u00fclkesinin b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc, yani Hayber Ge\u00e7idi\u2019nin do\u011fusunda uzanan topraklar Hindistan\u2019\u0131n oldu. Afganistan bunu hi\u00e7bir zaman affetmedi. Bug\u00fcn Hindistan\u2019dan 1947 y\u0131l\u0131nda ayr\u0131lan Pakistan s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde kalan bu Pe\u015ftun b\u00f6lgesi h\u00e2l\u00e2 bir sorun olarak g\u00f6r\u00fclmektedir. Durand Anla\u015fmas\u0131\u2019ndan iki y\u0131l sonra Ruslar ve \u0130ngilizler ortak bir s\u0131n\u0131r olmas\u0131n\u0131 engellemek i\u00e7in Pamir\u2019in \u00c7in\u2019e do\u011fru parmak bi\u00e7iminde uzanan \u00e7\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131n\u0131 Vakhan\u2019\u0131 Afganistan\u2019a vermeyi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcler.<\/p>\n
Rus-Japon sava\u015f\u0131 Ruslar\u0131n yenilgisiyle sonu\u00e7land\u0131 (1905), Moskova yelkenleri suya indirmek zorunda kald\u0131. \u00c7ar \u0130ngilizlerle dostluk ili\u015fkileri kurmak ister. Ard\u0131ndan Londra ve Moskova Afganistan\u2019\u0131n tampon devlet olmas\u0131 konusunda 1907\u2019de anla\u015fmaya vard\u0131.<\/p>\n
1901-1919 y\u0131l\u0131nda Afganistan\u2019\u0131n ba\u015f\u0131na gelen Habibullah, Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019na ve b\u00fcy\u00fck devletlerin entrikalar\u0131na kar\u015f\u0131n sakin bir h\u00fck\u00fcmranl\u0131k d\u00f6nemi ge\u00e7irdi. 1919 y\u0131l\u0131nda Pe\u015ftun kabilelerin Kabil\u2019de yeniden g\u00fc\u00e7lendi\u011fini g\u00f6ren \u0130ngilizler \u00fclkeye \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc kez sava\u015f ilan etti. Bu sava\u015f k\u0131sa s\u00fcrse de \u0130ngiliz sava\u015f teyyareleri Kabil\u2019i yerle bir etti. Habibullah Han bir av esnas\u0131ndan \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcnce yerine o\u011flu ve \u0130ngilizlerin sad\u0131k dostu olarak bilinen Amanullah Han ge\u00e7ti (1919-1929).<\/p>\n
\u0130kinci D\u00fcnya Harbi sonras\u0131nda da Amerikal\u0131lar ve \u0130ngilizlerin Afganistan \u00fczerinden n\u00fcfuz sava\u015flar\u0131 ba\u015flad\u0131. \u00dclke s\u0131k s\u0131k d\u0131\u015f g\u00fc\u00e7lerin destekledi\u011fi darbelere sahne oldu. Ancak Rusya 27 Aral\u0131k 1979\u2019da Afganistan\u2019\u0131 resmen i\u015fgal etti. 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonunu haz\u0131rlayan bu ac\u0131mas\u0131z sava\u015f, 15 \u015eubat 1989 y\u0131l\u0131nda Mihail Gorba\u00e7ov\u2019un emriyle sona erdi. Bu sava\u015f Rusya i\u00e7in bir \u201cVietnam\u201d sava\u015f\u0131 oldu. 2001 y\u0131l\u0131nda da ABD 11 Eyl\u00fcl sald\u0131r\u0131lar\u0131n\u0131 bahane ederek d\u00fcnyan\u0131n en fakir halk\u0131na sava\u015f a\u00e7t\u0131 ve \u00fclkeyi i\u015fgal etti. ABD\u2019nin \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 g\u00f6zetecek bir y\u00f6netim kurduran i\u015fgal g\u00fc\u00e7leri, Hamid Karzai\u2019yi devlet ba\u015fkan\u0131 olarak atad\u0131. Fakat buna ra\u011fmen \u00fclkede i\u015fgal ve sald\u0131r\u0131lar halen devam etmektedir.<\/p>\n
\u015eimdi bu k\u0131sa tarih turundan sonra \u015funu cevab\u0131n\u0131 hep beraber arayal\u0131m; Bu y\u00fczy\u0131lda h\u00e2l\u00e2 demiryolsuz, karayolsuz, end\u00fcstrisiz, neredeyse hi\u00e7 elektriksiz, sa\u011fl\u0131k ve bak\u0131m hizmetlerinden yoksun, fakir ve ha\u015fha\u015f ekimine zorlanm\u0131\u015f bir halk\u0131n neden geri kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlayabiliyor musunuz? Sizce bunun m\u00fcsebbibi Afganl\u0131lar m\u0131, i\u015fgalciler mi?<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Afganistan tarih boyunca, Bat\u0131, Orta ve G\u00fcney Asya\u2019daki b\u00fcy\u00fck imparatorluklar\u0131n aras\u0131nda kald\u0131. Fakir, da\u011fl\u0131k ve eri\u015filmez bir \u00fclke olu\u015fundan dolay\u0131 […]","protected":false},"author":2,"featured_media":120,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,11],"tags":[],"class_list":["post-119","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-fikriyyat","category-yazilar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/turankislakci.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/119","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/turankislakci.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/turankislakci.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turankislakci.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turankislakci.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=119"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/turankislakci.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/119\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":121,"href":"https:\/\/turankislakci.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/119\/revisions\/121"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turankislakci.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/120"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/turankislakci.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=119"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/turankislakci.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=119"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/turankislakci.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=119"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}